سنگ کلیه در کودکان و نوزادان : هرآنچه نیاز است بدانید!

در بیماری سنگ کلیه کودکان ، نوجوانان، بزرگسالان و یا هر سنی یا نفرولیتیازیس در مجاری ادراری سنگ (کلکولوس) وجود دارد. سنگ کلیه یک قطعه جامد است و زمانی که غلظت مواد طبیعی موجود در ادرار زیاد شود شکل می گیرد. این مواد طبیعی شامل کلسیم، اگزالات، منیزیم و فسفر است.

سنگ های کلیه با گذشت زمان با سرعت زیاد یا خیلی آهسته بزرگ شده و می توانند باعث بروز دردهای ناگهانی و شدید شوند.

اگر کودکان و نوزادان سنگ کلیه داشته باشند در آینده نیز در معرض خطر ابتلا به سنگ های کلیه خواهند بود.

بخوانید : جلوگیری از سنگ کلیه

انواع سنگ کلیه در کودکان و نوزادان

چهار نوع اصلی سنگ کلیه که در کودکان دیده می‌شود عبارتند از:

۱. سنگ‌های کلسیمی (Calcium Stones)

سنگ‌های کلسیم متداول‌ترین نوع سنگ کلیه هستند که به دو شکل عمده اگزالات و فسفات کلسیم وجود دارند. [بیشتر بخوانید: ارتباط قرص کلسیم با سنگ کلیه]

۲. سنگ‌های سیستین (Cystine Stones)

این سنگ‌ها در نتیجه یک اختلال ژنتیکی که در آن سیستین از کلیه به ادرار نشت می‌کند شکل می‌گیرند.

۳. سنگ‌های اسید اوریک (Uric Acid Stones)

این سنگ‌ها زمانی که ادرار بیش از حد اسید داشته باشد تشکیل می‌شوند. رژیم غذایی غنی از پروتئین‌های حیوانی در ایجاد این نوع سنگ نقش دارد.

۴. سنگ‌های استروویت (Struvite Stones)

این سنگ‌ها زمانی که شخص به طور مکرر دچار عفونت ادراری شود شکل می‌گیرند.

بخوانید : درد کلیه راست

چه عواملی خطر ابتلا به سنگ کلیه را افزایش می‌دهد؟

برخی عوامل عمومی وجود دارند که می‌توانند هر کودکی را در معرض خطر قرار دهند. عواملی که کودک را مستعد سنگ کلیه می‌کنند عبارتند از:

• سابقه خانوادگی داشتن سنگ
• کاهش مصرف آب یا کم‌آبی طولانی مدت
• عفونت‌های مکرر مجاری ادراری
• رژیم غذایی سرشار از سدیم (نمک) و یا پروتئین
• چاقی و اضافه وزن
• کاهش سطح فعالیت و تحرک
• نقص ساختاری در دستگاه ادراری
• مصرف داروهای خاص

سایت kidney نیز در این مورد نوشته است:

Unfortunately, many more children and teens are getting kidney stones. Since 1990, about 3 times more children and teens are getting kidney stones. Specifically, people who are between the ages of 12-17 years old are getting more kidney stones.  Kidney stones aren’t increasing as much in younger children as they are in older children

ترجمه متن بالا:

متأسفانه، کودکان و نوجوانان بسیار بیشتری به سنگ کلیه مبتلا می‌شوند. از سال ۱۹۹۰، حدود ۳ برابر بیشتر کودکان و نوجوانان به سنگ کلیه مبتلا می‌شوند. به طور خاص، افرادی که بین ۱۲ تا ۱۷ سال سن دارند، بیشتر به سنگ کلیه مبتلا می‌شوند. سنگ کلیه در کودکان خردسال به اندازه کودکان بزرگتر افزایش نمی‌یابد.

بیماری‌ها و شرایط پزشکی خاص زمینه‌ساز سنگ کلیه در کودکان

کودکانی که دارای شرایط پزشکی خاص زیر هستند، بیشتر از سایرین مستعد ابتلا به سنگ‌های مکرر کلیه می‌باشند:

عفونت‌ و نقص در مجاری ادراری

• عفونت‌های مجاری ادراری: اوره ماده زائدی است که در ادرار یافت می‌شود. برخی از انواع باکتری‌های آلوده، اوره را به مواد تشکیل‌دهنده سنگ تجزیه می‌کنند.
• نقص ساختاری: در این شرایط بدلیل آهسته بودن جریان ادرار، مواد تشکیل‌دهنده سنگ در برخی مناطق نشست کرده و منجر به تشکیل سنگ می‌شوند.

بیماری‌های گوارشی و جذب

• فیبروز کیستیک: جذب نادرست روده و برخی عوامل دیگر منجر به تجمع بیش از حد اگزالات در ادرار می‌شود و کودک را مستعد تشکیل سنگ می‌کند.
• بیماری التهابی روده: افزایش جذب اگزالات در روده منجر به تجمع مقادیر زیاد اگزالات در ادرار می‌شود و احتمال تشکیل سنگ افزایش می‌یابد. بیمارانی که اقدام به برداشتن جزئی روده کرده‌اند بیشتر در معرض کم‌آبی قرار دارند و خطر ابتلا به سنگ کلیه در این افراد بیشتر است.

اختلالات متابولیک و ژنتیکی

• هایپرکلسوری، هایپراگزالوری و سیستینوری: این شرایط باعث افزایش سطح مواد تشکیل‌دهنده سنگ‌هایی مانند کلسیم، اگزالات و سیستین در ادرار شده و احتمال تشکیل سنگ را به شدت افزایش می‌دهند.

مشکلات عصبی و حرکتی

• مثانه نوروژنیک (در شرایط اسپینا بیفیدا و دیستروفی عضلانی): در کودکان با شرایط عصبی که بر عملکرد و کنترل نرمال مثانه تأثیر می‌گذارد، احتمال تأخیر در ادرار وجود دارد. این مشکل باعث می‌شود ادرار مدت طولانی‌تری در بدن باقی بماند و فرصتی برای تشکیل سنگ ایجاد شود. این کودکان همچنین در معرض خطر بیشتر عفونت‌های مکرر مجاری ادراری در اثر تخلیه ناقص مثانه قرار دارند (برای تشخیص این مورد نیاز به استفاده از تست نوار مثانه می‌باشد).
• کاهش فعالیت شدید: کودکانی که قادر به حرکت نیستند (به عنوان مثال کودکانی که تنها روی صندلی چرخدار می‌نشینند) به دلیل سکون ادرار و تحلیل استخوانی، در معرض خطر بالای ابتلا به سنگ کلیه قرار دارند.

تاثیر داروها و درمان‌ها

• تشنج و رژیم‌های خاص: مصرف برخی داروهای ضد تشنج یا پیروی از رژیم‌های غذایی خاص مانند رژیم کتوژنیک (که برای کنترل تشنج استفاده می‌شود) خطر تشکیل سنگ را افزایش می‌دهند.

بخوانید : درد کلیه در صبح

نشانه ها و علائم سنگ کلیه در کودکان و نوزادان

کودکان احتمالاً در اثر سنگ کلیه در قسمت پهلو دردی ناگهانی و شدید خواهند داشت. این درد می تواند به شکم، کشاله ران یا دستگاه تناسلی نیز گسترش یابد. این شرایط گاهی آنقدر دردناک است که کودک نمی تواند موقعیتی راحت و بدون درد پیدا کند.

علائم دیگر سنگ کلیه عبارتند از:

• درد هنگام ادرار
• وجود خون در ادرار
• عفونت ادراری مکرر یا مداوم
• فوریت و یا تکرر ادرار
• حالت تهوع یا استفراغ
• تب

بخوانید : بیماری کلیه پلی کیستیک

روش های تشخیص سنگ کلیه در کودکان

سنگ های کلیه معمولاً با درد شدید در شکم یا پهلوی کودکان در بخش اورژانس تشخیص داده می شوند. پزشک ابتدا سوابق پزشکی و معاینه جسمی را انجام می‌دهد، اما برای تشخیص دقیق و تعیین محل سنگ‌ها از روش‌های زیر استفاده می‌شود: [بیشتر بخوانید: علائم اولیه ابتلا به سنگ کلیه]

۱. تصویربرداری و رادیولوژی

• سونوگرافی کلیه: رایج ترین آزمایش رادیولوژی که برای تشخیص سنگ های مجاری ادراری استفاده می شود سونوگرافی است. تکنسین یک وسیله دستی بنام ترانسدیوسر را بر روی پوست کودک حرکت می دهد. این آزمایش بدون درد است و با استفاده از امواج صوتی از کلیه ها، مجاری ادرار و مثانه عکس می گیرد. تصاویر ایجاد شده احتمالاً مکان سنگ ها را نشان خواهند داد.
• سی تی اسکن (CT Scan): کودک به صورت صاف روی سکویی دراز کشیده و این سکو به داخل دستگاهی حفره دار حرکت می کند. برای تعیین محل سنگ ها از فناوری اشعه ایکس برای ایجاد تصاویر سه بعدی از بخش های مختلف بدن استفاده می شود. در سی تی اسکن سنگ کلیه برای کمک به تعیین محل سنگ به تزریق رنگ کنتراست نیاز بوده و برای تشخیص از کمترین میزان اشعه استفاده خواهد شد.
• اشعه ایکس کلیه، مجرای ادرار و مثانه: در این روش سریع و آسان با استفاده از نوعی اشعه خارجی شکم کودک ارزیابی شده و دستگاه ادراری و هرگونه سنگ نشان داده خواهد شد.

۲. آزمایش‌های آزمایشگاهی (تشخیص نوع سنگ)

• آزمایش ادرار: برای بررسی وجود عفونت ادراری می توان از آزمایشات مختلف مانند آزمایش ادرار و کشت ادرار استفاده کرد. از طریق آزمایشات دیگر مانند جمع آوری ادرار 24 ساعته می توان سطح مواد شیمیایی که می توانند سنگ تولید کنند را اندازه گیری کرد.
• آزمایش خون: متخصص نفرولوژی بر اساس سابقه و معاینه فیزیکی کودک آزمایشات متابولیک و آزمایش خون اضافی انجام خواهد داد.
• آنالیز سنگ دفع شده: سنگ دفع شده برای مشخص شدن ترکیب شیمیایی موجود در آن مورد آزمایش قرار می گیرد. دلیل تشکیل سنگ های مختلف متفاوت است.

بخوانید : کلیه اسفنجی

بررسی علل ریشه‌ای (تغذیه و ژنتیک)

پس از تشخیص سنگ، قدم بعدی پیدا کردن علت تشکیل آن برای جلوگیری از عود مجدد است.

مشاوره رژیم غذایی و تغذیه

رژیم غذایی اغلب با تشکیل سنگ در ارتباط است. کودک احتمالاً بر اساس نتایج آزمایشات و بررسی سنگ برای مشاوره به یک متخصص تغذیه ارجاع داده می شود. متخصص تغذیه میزان کلسیم، ویتامین D، میوه ها، سبزیجات، نمک و پروتئین روزانه کودک را برای تشخیص ارتباط رژیم غذایی کودک با تشکیل سنگ ارزیابی می کند. غلظت زیاد عناصر مختلف مانند کلسیم، فسفر و اگزالات در ادرار می تواند منجر به تشکیل سنگ کلیه شود. مصرف برخی غذاها در کودکانی که مستعد ابتلا به این بیماری هستند احتمال تشکیل سنگ را افزایش خواهد داد.

چه غذاهایی باعث سنگ کلیه در کودکان می‌شوند؟ (لیست ممنوعه)

اگر آزمایش‌ها نشان دهد که کودک شما مستعد سنگ‌های «اگزالات کلسیم» است، باید مصرف خوراکی‌های زیر که سرشار از اگزالات هستند را محدود کنید:

• سبزیجات: اسفناج، ریواس، چغندر و بامیه.
• مغزیجات: انواع بادام، بادام زمینی و بادام هندی.
• تنقلات: شکلات، کاکائو و چیپس سیب‌زمینی.
• نوشیدنی‌ها: چای پررنگ و نوشابه‌های گازدار (به‌ویژه کولا).

یک باور غلط پزشکی (نکته مهم): بسیاری از والدین فکر می‌کنند چون سنگ کلیه فرزندشان از جنس کلسیم است، باید شیر و لبنیات را قطع کنند. این کار اشتباه است! طبق تحقیقات بیمارستان کودکان بوستون (Boston Children’s Hospital)، کلسیم موجود در غذا باعث می‌شود اگزالات در روده به آن بچسبد و دفع شود. اگر کلسیم را حذف کنید، اگزالات بیشتری جذب شده و در کلیه تبدیل به سنگ می‌شود. پس لبنیات را به اندازه مصرف کنید.

نقش ژنتیک در سنگ کلیه کودکان

ژنتیک می تواند نقش مهمی در بیماری سنگ کلیه داشته باشد. حدود 35 تا 40 درصد افرادی که سنگ کلیه دارند اعضای خانواده آن ها نیز سنگ داشته اند. افرادی که این ویژگی را به ارث می برند اغلب در اوایل زندگی در کلیه آن ها سنگ تشکیل شده و این بیماری مجدداً تکرار خواهد شد. متخصص ژنتیک برای تعیین اینکه آیا کودک و یا خانواده بیولوژیکی او استعداد ژنتیکی ابتلا به بیماری سنگ را دارند آزمایش خون تجویز خواهد کرد.

برخی از شرایط ژنتیکی ایجاد کننده سنگ عبارتند از:

• هایپرکلسوری (Hypercalciuria): مقادیر بیش از حد کلسیم در ادرار که به دلیل نقص در تعدادی از ژن ها ایجاد می شود. افزایش کلسیم ادرار احتمال تشکیل سنگ را افزایش می دهد.
• هیپوسیتراتوری (کمبود سیترات): سیترات کم در ادرار نیز گاهی پایه ژنتیکی دارد. سیترات از سنگ کلیه جلوگیری می کند بنابراین کمبود آن احتمالاً خطر ابتلا به سنگ را در فرد افزایش خواهد داد.
• هایپراگزالوری اولیه: ناشی از نقص آنزیم کبدی است که باعث تولید مقادیر زیادی اگزالات شیمیایی می شود و در نتیجه سطح بالایی از اگزالات از ادرار دفع خواهد شد. اگزالات با کلسیم ترکیب شده و متداول ترین نوع سنگ کلیه را تشکیل می دهد.
• سیستینوریا: نوعی بیماری ارثی است که در آن کلیه مقدار زیادی از اسید آمینه سیستین را از طریق ادرار دفع می کند و در نتیجه باعث تشکیل سنگ های سیستین می شود.

بخوانید : کلیه اکتوپیک

درمان سنگ کلیه در کودکان چگونه است؟

درمان سنگ کلیه در کودکان ، نوزادان و هر سنی به اندازه سنگ، ماده تشکیل دهنده آن، علائم ایجاد شده و یا احتمال مسدود شدن مجاری ادراری بستگی دارد.

سنگ های کوچک احتمالاً بدون درمان و به خودی خود دفع می شوند اما معمولاً نوشیدن مایعات اضافی به دفع سنگ و کنترل درد کمک خواهد کرد.

در شرایطی با سنگ های بزرگتر یا سنگ هایی که جریان ادرار را مسدود می کنند احتمالاً به جراحی نیاز بوده و لازم است فرد در بیمارستان بستری شود.

سنگ شکنی برون اندامی با امواج پر قدرت

در این روش برای خرد کردن سنگ های کلیه از امواج صوتی متمرکز استفاده می شود. قطعات کوچکتر سنگ از دستگاه ادراری راحتتر عبور کرده و در نهایت از بدن دفع می شوند.

سنگ شکنی برون اندامی با امواج پر قدرت تحت بیهوشی انجام شده و معمولاً حدود 45 دقیقه طول خواهد کشید. در این روش نیازی به ایجاد برش نیست.

استنت مجرای ادراری

کودک در صورت انسداد یا باریک شدن مجرای ادرار احتمالاً به استنت مجرای ادراری احتیاج خواهد داشت. مجرای ادرار یک لوله عضلانی باریک است که ادرار را از کلیه به مثانه منتقل می کند.

استنت مجرای ادراری یک لوله نرم توخالی است که به طور موقت در مجرای ادرار قرار گرفته و آن را باز نگه می دارد. در این روش از بیهوشی عمومی استفاده می شود.

با وجود استنت کودک می تواند به طور طبیعی حرکت کند اما نباید فعالیت های شدید انجام دهد.

بیشتر بخوانید: سنگ کلیه ، تشخیص و درمان

نفرولیتوتریپسی پوستی

نفرولیتوتریپسی پوستی یک روش جراحی برای برداشتن سنگ های کلیه متوسط ​​تا بزرگ در سنین مختلف و کودکان است و با استفاده از بیهوشی عمومی انجام می شود.

ابتدا یک لوله از برش ایجاد شده در کمر کودک وارد کلیه می شود. سپس پزشک با کمک ابزار فیبر نوری بسیار نازک به نام نفروسکوپ محل سنگ را پیدا کرده و آن را خارج می کند.

برای تجزیه سنگ های بزرگ و برداشتن راحت تر آن ها این روش به همراه لیزر درمانی و قرار دادن لوله نفروستومی انجام می شود.

روش قرار دادن لوله نفروستومی برای سنگ های کلیه

لوله نفروستومی یک لوله کوچک و انعطاف پذیر است که برای تخلیه ادرار از طریق جراحی و از راه پوست وارد کلیه می شود.

ادرار در کیسه ای خارج از بدن جمع می شود.

در صورت عدم تخلیه طبیعی ادرار بدلیل وجود سنگ کلیه یا در برخی موارد پس از برداشتن یک سنگ بزرگ احتمالاً برای جلوگیری از آسیب کلیه و عفونت لازم است این عمل انجام شود.

این روش با استفاده از بیهوشی عمومی و توسط متخصصان انجام شده و حدود یک ساعت طول خواهد کشید. پس از برطرف شدن انسداد می توان لوله را برداشت.

مدیریت درد و سنگ کلیه کودکان

حرکت سنگ از کلیه به مجرای ادرار که لوله باریکی است که ادرار را از کلیه به مثانه تخلیه می کند منجر به بروز دردی شدید خواهد شد.

این درد کولیک کلیوی نامیده شده و باعث تهوع و استفراغ می شود.

شما می توانید طبق دستورالعمل برای کاهش درد به فرزند خود استامینفون بدهید. اگر درد کودک با استفاده از استامینفون بهبود پیدا نکرد با پزشک تماس بگیرید.

مهم ترین راه برای جلوگیری از تشکیل سنگ کلیه نوشیدن مایعات زیاد است. این کار باعث رقیق شدن ادرار شده و احتمال تشکیل سنگ کاهش می یابد.

پزشک همچنین یک آزمایش جمع آوری ادرار 24 ساعته تجویز کرده و آزمایشگاه های ویژه مانند لیتولینک سنگ های تشکیل شده را برای تشخیص نوع سنگ ها ارزیابی می کنند.

پزشک از طریق این ارزیابی می تواند درباره داروها یا روش های درمانی لازم برای کمک به جلوگیری از تشکیل سنگ کلیه تصمیم بگیرد.

جدول میزان مصرف استاندارد آب در کودکان

برای پیشگیری از سنگ کلیه، حجم ادرار کودک باید زیاد و رنگ آن شفاف باشد. میزان توصیه شده مصرف مایعات به شرح زیر است:

برای تشخیص، درمان و تجویز آزمایشات لازم برای بررسی وجود سنگ کلیه در کودکان و نوزادان پزشکان ما در کلینیک الهام پاسخگو و راهنمای شما خواهند بود.

نتیجه‌گیری

سنگ کلیه در کودکان و نوزادان اگرچه می‌تواند تجربه‌ای دردناک و نگران‌کننده برای والدین باشد، اما خوشبختانه با تشخیص به‌موقع و روش‌های درمانی مدرن، کاملاً قابل کنترل و درمان است. نکته کلیدی در درمان و پیشگیری از عود مجدد این بیماری، تغییر سبک زندگی است؛ نوشیدن آب کافی، کاهش مصرف نمک و تنقلات شور، و درمان سریع عفونت‌های ادراری، سه اصل طلایی برای داشتن کلیه‌هایی سالم هستند.

به یاد داشته باشید که سیستم بدنی کودکان با بزرگسالان متفاوت است. بنابراین هرگز بدون مشورت با متخصص اورولوژی اطفال، اقدام به درمان‌های خانگی سنگین یا قطع مواد غذایی ضروری (مانند لبنیات) نکنید.

سوالات متداول

آیا سنگ کلیه در کودکان خطرناک است؟

در بیشتر موارد خیر؛ اگر سنگ کوچک باشد و عفونت ایجاد نکند، خطرناک نیست و دفع می‌شود. اما اگر سنگ باعث انسداد مسیر ادرار شود یا با تب و عفونت همراه باشد، می‌تواند به بافت کلیه آسیب جدی برساند و نیاز به درمان فوری دارد.

آیا باید شیر و لبنیات را از رژیم غذایی کودک حذف کنیم؟

خیر، این یک باور اشتباه است. حذف کلسیم باعث می‌شود بدن اگزالات بیشتری جذب کند و سنگ‌سازی بدتر شود. لبنیات باید به میزان متعادل مصرف شود، اما از مصرف قرص‌های مکمل کلسیم بدون نظر پزشک خودداری کنید.

چه زمانی باید به اورژانس مراجعه کنیم؟

اگر کودک دچار درد غیرقابل کنترل است (با مسکن آرام نمی‌شود)، تب و لرز شدید دارد، استفراغ مداوم دارد و نمی‌تواند مایعات بخورد، یا جریان ادرارش کاملاً قطع شده است، باید سریعاً به بیمارستان مراجعه کنید.

آیا قطره ویتامین D یا C باعث سنگ کلیه نوزاد می‌شود؟

مصرف دوزهای استاندارد مشکلی ایجاد نمی‌کند، اما استفاده بیش از حد و خودسرانه از مکمل‌های ویتامین C و D می‌تواند خطر رسوب کلسیم و تشکیل سنگ در کلیه نوزادان و کودکان را افزایش دهد.