زندگی با یک کلیه چگونه است؟ هرچیزی که باید بدانید!

اکثر افراد دو کلیه دارند اما برای داشتن یک زندگی سالم و فعال تنها به یک کلیه نیاز دارید. در صورتی که مجبورید با تنها یک کلیه زندگی کنید لازم است از آن محافظت کنید و عملکردی مناسب داشته باشید زیرا در صورت نارسایی کلیه اندام دیگری وجود ندارد که جایگزین آن شود.

داشتن سبک زندگی سالم و یک رژیم مغذی، ورزش و معاینه منظم توسط پزشک به سلامت کلیه کمک خواهد کرد.

برای کسب اطلاعات بیشتر درباره زندگی با یک کلیه به خواندن ادامه دهید.

بخوانید : سنگ کلیه کودکان

زندگی کردن با یک کلیه به جای دو کلیه چگونه است؟

مواد زائد و مایعات اضافی خون توسط کلیه ها تصفیه شده و سپس از طریق ادرار از بدن دفع می شوند.

یک کلیه می تواند مقدار خون کافی برای حفظ عملکرد طبیعی بدن را تصفیه کند. به همین دلیل است که تنها با یک کلیه نیز می توانید زنده و سالم باشید.

توصیه های اساسی برای داشتن زندگی سالم در افرادی که تنها یک کلیه دارند نیز مشابه افرادی است که دو کلیه دارند.

این توصیه ها عبارتند از:

• داشتن رژیم غذایی سالم
• ورزش منظم
• حفظ وزن سالم
• هیدراته ماندن
• حفظ فشار خون و قند طبیعی (کنترل فشار خون بالا یا دیابت در صورت بروز)
• مراجعه منظم به پزشک برای معاینه

همچنین در صورت داشتن تنها یک کلیه باید مراقب عملکرد صحیح آن باشید.

این مراقبت ها شامل موارد زیر است:

• محافظت از کلیه در برابر آسیب
• پرهیز از مصرف داروهای مضر مانند داروهای ضد التهاب غیراستروئیدی

بخوانید : درد کلیه صبح

دلیل تک کلیه بودن(خطرات افرادی که یک کلیه دارند)

دلایل متعددی وجود دارد که باعث می‌شود فرد تنها با یک کلیه زندگی کند. این وضعیت همیشه به معنای بیماری نیست و می‌تواند ریشه ژنتیکی یا اکتسابی داشته باشد. به طور کلی، علل تک کلیه بودن به سه دسته اصلی تقسیم می‌شوند:

1. آژنزی کلیه (Renal Agenesis): حالتی که نوزاد از بدو تولد تنها با یک کلیه شکل‌گرفته به دنیا می‌آید.
2. دیسپلازی کلیه (Renal Dysplasia): فرد با دو کلیه متولد می‌شود، اما تنها یکی از آن‌ها کار می‌کند و دیگری به مرور زمان کوچک و محو می‌شود.
3. نفرکتومی (جراحی): برداشتن کلیه به دلیل بیماری‌هایی مانند سرطان، سنگ‌های وسیع، آسیب فیزیکی شدید یا اهدای عضو.

سایت kidney نیز در این مورد نوشته است:

There are different ways a person can have a single kidney. A solitary kidney means you have one kidney. A solitary functioning kidney means that you have two kidneys and only one is functioning.

ترجمه متن بالا:

راه‌های مختلفی وجود دارد که یک فرد می‌تواند یک کلیه داشته باشد. کلیه منفرد به این معنی است که شما یک کلیه دارید. کلیه منفرد به این معنی است که شما دو کلیه دارید و فقط یکی از آنها کار می‌کند.

تفاوت مهم در عملکرد کلیه:

تفاوت بزرگی بین کسی که با یک کلیه متولد شده و کسی که کلیه‌اش را از دست داده وجود دارد. در افرادی که با یک کلیه متولد می‌شوند، آن تک کلیه از روز اول وظیفه دو کلیه را بر عهده داشته و اغلب به طور طبیعی بزرگ‌تر و قوی‌تر است.

اما نکته جالب در مورد گروه دوم (اهداکنندگان یا جراحی‌شدگان) است. برخلاف تصور عموم که فکر می‌کنند با حذف یک کلیه، عملکرد تصفیه بدن به ۵0 درصد کاهش می‌یابد، بدن مکانیسم هوشمندانه‌ای دارد. کلیه باقی‌مانده پس از مدتی دچار “رشد جبرانی” شده و با افزایش فعالیت خود، می‌تواند تا حدود ۷۵ الی ۸۰ درصدِ کارایی دو کلیه را پوشش دهد. بنابراین، تک کلیه بودن به معنای نصف شدن سلامتی نیست.

جدول زیر انواع دلایل تک کلیه بودن را به تفکیک نشان می‌دهد:

بیشتر بخوانید: بیماری کلیه

مشکلات زندگی با یک کلیه چیست؟(عوارض نداشتن یک کلیه)

حفظ تعادل مایعات بدن، نگه داشتن پروتئین در خون و کنترل فشار خون بر عهده کلیه هاست.

کار نکردن کلیه ها منجر به مشکلات زیر خواهد شد:

• افزایش فشار خون
• کاهش پروتئین ادرار (پروتئینوری)
• تجمع مایعات

اکثر افرادی که یک کلیه دارند بدون داشتن مشکلات در کوتاه یا بلند مدت به زندگی عادی خود ادامه خواهند داد.

با این حال خطر ابتلا به فشار خون خفیف، احتباس مایعات و پروتئینوری در افرادی که به جای دو کلیه تنها یک کلیه دارند کمی بیشتر است.

دلیل بروز این مشکل آن است که کلیه دیگری برای جبران عملکرد از دست رفته این کلیه وجود ندارد.

بر خلاف داشتن دو کلیه، از آنجا که هیچ پشتیبانی برای یک کلیه وجود ندارد از دست دادن عملکرد آن منجر به پروتئینوری، احتباس مایعات یا فشار خون بالا خواهد شد.

عوارض پنهان و بلندمدت

در بخش‌های قبل خواندید که تک کلیه بودن مشکلی ایجاد نمی‌کند، اما دانستن مکانیسم دقیق آن برای پیشگیری ضروری است. وقتی بدن یک کلیه را از دست می‌دهد، کلیه باقی‌مانده برای جبران این کمبود دچار پدیده‌ای علمی به نام هایپرفیلتراسیون (Hyperfiltration) می‌شود.

در هایپرفیلتراسیون، واحدهای تصفیه‌کننده کلیه (نفرون‌ها) مجبور می‌شوند با فشار و سرعت بسیار بالاتری خون را پالایش کنند. این “کارِ اضافه” در کوتاه‌مدت نجات‌بخش است، اما در طولانی‌مدت (طی دهه‌ها) می‌تواند باعث فرسودگی و سخت‌شدن بافت ظریف کلیه (گلومرولواسکلروز) شود. به همین دلیل است که پزشکان اصرار دارند حتی اگر هیچ علامتی ندارید، فشار کار روی کلیه را با رژیم کم‌نمک کنترل کنید.

خطر کاهش ذخیره کلیوی در بیماری‌ها یکی دیگر از عوارضی که کمتر به آن اشاره می‌شود، نداشتن “ذخیره استراتژیک” است. افراد دارای دو کلیه، ظرفیتی چندین برابر نیاز روزانه خود دارند. اگرچه فرد تک کلیه در زندگی عادی کاملاً سالم است، اما در شرایط بحرانی (مانند عفونت‌های شدید، مسمومیت‌های غذایی حاد یا جراحی‌های سنگین)، بدن او آن ظرفیت اضافه یا تایر زاپاس را برای دفع سریع سموم ندارد. بنابراین، این افراد در زمان بیماری‌های سخت، آسیب‌پذیرتر هستند و باید سریع‌تر از افراد عادی تحت مراقبت پزشکی قرار گیرند تا کلیه آن‌ها زیر فشار ناگهانی از کار نیفتد.

بخوانید : درد پهلو

محافظت از تک کلیه در برابر آسیب دیدگی

اگر تنها یک کلیه دارید آسیب رساندن به آن می تواند بسیار مشکل ساز باشد چراکه کلیه دیگری برای جبران عملکرد این عضو وجود ندارد.

اگر آسیب دیدگی شدید باشد و عملکرد کلیه کاملاً متوقف شود برای زنده ماندن به دیالیز یا پیوند کلیه احتیاج خواهید داشت.

برای جلوگیری از بروز این مشکل بسیار مهم است که از تک کلیه در برابر آسیب محافظت کنید.

از انجام ورزش های تماسی که منجر به آسیب کلیه می شوند خودداری کنید.

این ورزش ها عبارتند از:

• مشت زنی
• فوتبال
• هاکی
• هنرهای رزمی
• راگبی
• کشتی

استفاده از بالشتک و سایر وسایل محافظ هنگام انجام ورزش های تماسی احتمال آسیب دیدگی را کاهش می دهد اما خطر به طور کامل از بین نخواهد رفت.

سایر فعالیت های پرخطر باید با احتیاط بیشتر انجام شوند و یا اصلاً انجام نشوند.

این فعالیت ها شامل موارد زیر هستند:

• صخره نوردی
• ورزش های آبی مانند جت اسکی یا اسکی روی آب
• موتور سواری
• مسابقه اتومبیل رانی
• اسب سواری
• بانجی جامپینگ
• چتربازی

از دست دادن عملکرد تک کلیه در طولانی مدت مگر در صورتی که کلیه آسیب ببیند معمولاً بسیار کم و غیر قابل تشخیص است.

چرا سنگ کلیه برای افراد تک کلیه یک اورژانس پزشکی است؟

یک تفاوت بسیار ترسناک بین افراد عادی و تک کلیه وجود دارد: “مسدود شدن مسیر ادرار”. اگر فردی با دو کلیه دچار سنگ شود و یکی از لوله‌های ادراری بسته شود، کلیه دوم همچنان ادرار را دفع می‌کند و فرد فقط درد می‌کشد. اما در افراد تک کلیه، یک سنگ کوچک می‌تواند تنها راه خروجی ادرار را ببندد (آنوری).

این وضعیت “اورژانس اورولوژی” محسوب می‌شود. اگر تک کلیه هستید و علائم زیر را دارید، منتظر نمانید و سریعاً به اورژانس مراجعه کنید:

• قطع شدن ناگهانی جریان ادرار یا کاهش شدید حجم آن.
• درد شدید در پهلو که به کشاله ران می‌زند.
• تهوع و استفراغ همراه با درد پهلو.

نکته پیشگیرانه: افراد تک کلیه باید روزانه حداقل ۲ تا ۳ لیتر آب بنوشند تا از تشکیل سنگ جلوگیری کنند. برای این افراد، پیشگیری از سنگ یک انتخاب نیست، یک ضرورت حیاتی است.

لیست سیاه دارویی و خطرات پنهان برای کلیه تنها

مهم‌ترین خطری که سلامت افراد تک کلیه را تهدید می‌کند، نه رژیم غذایی، بلکه مصرف ناآگاهانه داروهاست. بسیاری از داروهای مسکن که بدون نسخه در داروخانه‌ها فروخته می‌شوند، می‌توانند جریان خون به کلیه را کاهش دهند. در افراد دارای دو کلیه، این کاهش موقتی شاید مشکل‌ساز نباشد، اما برای کسی که تنها یک فیلتر تصفیه دارد، می‌تواند منجر به آسیب حاد کلیوی شود.

علاوه بر مسکن‌ها، مواد حاجب (مایعات رنگی که برای سی‌تی‌اسکن یا ام‌آرآی تزریق می‌شوند) فشار زیادی به کلیه وارد می‌کنند. اگر تک کلیه هستید، هرگز نباید بدون اطلاع دادن به رادیولوژیست و بدون بررسی سطح کراتینین، زیر دستگاه تصویربرداری تزریقی بروید. همچنین برخی آنتی‌بیوتیک‌های قوی بیمارستانی نیز باید با دوز تنظیم‌شده (Renal Dose) برای این افراد تجویز شوند.

جدول راهنمای مصرف داروها برای محافظت از تک کلیه:

آیا برای زندگی با یک کلیه باید رژیم خاصی را دنبال کرد؟

اکثر افراد تک کلیه نیازی به رعایت رژیم غذایی خاص ندارند اما مانند افراد عادی باید یک رژیم غذایی متعادل و سالم داشته باشند.

برای جلوگیری از تجمع بیش از حد مایعات یا کمبود آب بدن هیدراته بمانید و زمان تشنگی مایعات بنوشید.

اگر به دلیل پیوند یا ابتلا به بیماری تنها یک کلیه دارید لازم است مقدار سدیم، فسفر و پروتئین را در رژیم غذایی محدود کنید.

دلیل این کار آن است که کلیه نمی تواند این مواد را به درستی از خون تصفیه کند و در نتیجه این مواد در بدن جمع می شوند.

همچنین شاید لازم باشد میزان مایعاتی که می نوشید را محدود کنید. درباره نیازها و محدودیت های رژیم غذایی با پزشک صحبت کنید.

اهمیت سبک زندگی سالم برای ادامه زندگی با یک کلیه

صرف نظر از داشتن یک یا دو کلیه باید علاوه بر یک رژیم غذایی مناسب برای داشتن سبک زندگی سالم نیز تلاش کنید.

اقداماتی که می توانید انجام دهید عبارتند از:

• سیگار نکشیدن
• مرتب ورزش کردن
• حفظ وزن سالم
• هیدراته ماندن
• محدود کردن مصرف الکل
• کاهش استرس

بیشتر بخوانید: راه های جلوگیری از نارسایی کلیه

آیا در صورت داشتن تنها یک کلیه می توان الکل نوشید؟

الکل بر بسیاری از اعضای بدن از جمله کلیه ها تأثیر می گذارد.

نوشیدن در حد متوسط ​​(یک نوشیدنی در روز برای خانم ها و دو نوشیدنی در روز برای آقایان) معمولاً به کلیه ها آسیب نخواهد رساند.

الکل میزان ادرار را افزایش داده و در عوض توانایی کلیه ها در تصفیه خون را کاهش می دهد.

این امر تعادل مایعات و الکترولیت های بدن را مختل کرده و منجر به کم آبی می شود.

سلول های اندام های بدن از جمله کلیه ها بدون وجود مایعات کافی در بدن نمی توانند به درستی کار کنند و در نهایت دچار آسیب دائمی خواهند شد.

کبد نیز در حفظ تعادل مایعات و الکترولیت ها نقشی اساسی دارد.

آسیب دیدن کبد ناشی از مصرف زیاد الکل در این تعادل اختلال ایجاد کرده و عملکرد صحیح کلیه ها را بیش از قبل دشوار می کند.

خطر آسیب دیدگی کلیه در افرادی که علاوه بر مصرف زیاد الکل سیگار نیز می کشند بیشتر است.

در صورت داشتن یک و یا دو کلیه الکل تأثیر مشابه دارد اما اگر تنها یک کلیه فعال داشته باشید احتمالاً سریع تر دچار نارسایی کلیه خواهید شد.

آیا به دیالیز نیاز خواهید داشت؟

دیالیز با تصفیه کردن خون و دفع مواد زائد و مایعات اضافی عملکرد کلیه را انجام می دهد.

این کار تنها در صورتی انجام می شود که به طور موقت یا دائم بیشتر یا تمام عملکرد کلیه از بین رفته باشد.

بر اساس گفته بنیاد ملی کلیه درمان دیالیز باید زمانی شروع شود که کلیه ها 85 تا 90 درصد عملکرد خود را از دست داده باشند.

از آنجا که بدن معمولاً با داشتن یک کلیه نیز عملکرد نسبتاً طبیعی دارد تنها تا زمانی که کلیه از کار بیفتد نیازی به دیالیز نخواهید داشت.

چند مرتبه باید به پزشک مراجعه کرد؟

برای معاینه تک کلیه باید حداقل سالی یکبار به پزشک مراجعه کنید و در صورت بروز مشکل تعداد دفعات بیشتر خواهد بود.

برای ارزیابی عملکرد کلیه از دو آزمایش استفاده می شود:

• میزان فیلتراسیون گلومرولی عملکرد صحیح کلیه در تصفیه خون را نشان می دهد. این میزان با استفاده از سطح کراتینین خون محاسبه می شود.

• مقدار پروتئین موجود در ادرار برای بررسی آسیب دیدگی فیلترهای کلیه یا نشت اندازه گیری می شود.

مقادیر بالای پروتئین در ادرار نشان دهنده اختلال عملکرد کلیه است. فشار خون نیز باید اندازه گیری شود.

فشار خون بالا می تواند نشانه اختلال عملکرد کلیه باشد و به رگ های خونی کلیه آسیب برساند و در نتیجه عملکرد کلیه را بدتر کند.

تغییر سبک زندگی و مصرف دارو فشار خون را کاهش داده و از آسیب دیدگی بیشتر کلیه ها جلوگیری می کند.

پیوند کلیه چگونه است؟

براساس گزارش موسسه ملی دیابت، گوارش و سلامت کلیه تقریباً 200000 نفر در ایالات متحده یک کلیه پیوندی سالم دارند.

پیوند کلیه تنها در صورت عدم عملکرد کلیه انجام می شود.

خطرات عمل جراحی و عوارض جانبی داروهایی که لازم است بقیه عمر مصرف کنید بیشتر از کاهش عملکرد کلیه دوم است.

در صورت آسیب دیدن تک کلیه یا بیمار شدن و از کار افتادن کلیه واجد شرایط پیوند خواهید بود.

مهم نیست که از ابتدا چند کلیه داشته اید، در عمل پیوند تنها یک کلیه دریافت خواهید کرد.

کلیه پیوندی معمولاً بزرگتر شده و فعالیت آن با گذشت زمان افزایش می یابد. در نهایت کلیه پیوندی تقریباً به خوبی دو کلیه عمل خواهد کرد.

بخوانید : جلوگیری از سنگ کلیه

بارداری و زایمان با وجود زندگی با یک کلیه

یکی از نگرانی‌های عمده در بانوان تک کلیه، مسئله بارداری است. خوشبختانه داشتن یک کلیه مانع باروری نیست و اکثر زنان با این شرایط می‌توانند بارداری موفق و نوزاد سالمی داشته باشند. با این حال، بارداری فشار مضاعفی بر سیستم تصفیه خون وارد می‌کند، زیرا کلیه مادر باید مواد زائد خون جنین را نیز تصفیه کند.

مهم‌ترین ریسک در این دوران، “پره‌اکلامپسی” یا مسمومیت بارداری است که با فشار خون بالا و دفع پروتئین همراه است. همچنین احتمال عفونت‌های ادراری (UTI) در دوران بارداری بیشتر می‌شود که اگر سریع درمان نشود، عفونت می‌تواند به کلیه برسد (پیلونفریت) و به بافت ارزشمند آن آسیب بزند. بنابراین، ویزیت‌های منظم توسط متخصص نفرولوژی در کنار متخصص زنان برای این مادران الزامی است.

نکات کلیدی برای مدیریت بارداری در افراد تک کلیه:

کودکان تک کلیه

آیا کودکی که با یک کلیه متولد شده رشد طبیعی خواهد داشت؟ پاسخ کوتاه “بله” است. طبق آمارهای آکادمی اطفال آمریکا (AAP)، کودکان تک کلیه از نظر قد، وزن و هوش هیچ تفاوتی با همسالان خود ندارند. با این حال چند نکته را باید به مدرسه و معلم ورزش گوشزد کنید:

1. کوله پشتی سنگین: بهتر است وزن کوله پشتی کمتر از ۱۰٪ وزن کودک باشد تا فشار به مهره‌ها و پهلو وارد نشود.
2. زنگ ورزش: کودک باید بداند که در صورت ضربه خوردن به پهلو، نباید آن را پنهان کند.
3. دسترسی به آب: معلم باید اجازه دهد کودک بطری آب همراه داشته باشد و هر زمان نیاز داشت به دستشویی برود (نگه داشتن ادرار برای این کودکان مضرتر است).

بخوانید : بیماری کلیه پلی کیستیک

سخن پایانی

زندگی با یک کلیه، زندگی با محدودیت نیست، بلکه زندگی با “هوشیاری بیشتر” است. کلیه باقی‌مانده شما با پدیده رشد جبرانی، قهرمانانه وظایف عضو غایب را بر عهده می‌گیرد. تنها کافیست سه اصل طلایی را رعایت کنید: پرهیز از ضربه به پهلو، دوری از مسکن‌های قوی و نوشیدن آب کافی. اگر احساس درد مبهم در پهلو، تغییر رنگ ادرار یا ورم در پاها کردید، بدون اتلاف وقت با متخصص اورولوژی تماس بگیرید. سلامت شما با همین یک کلیه هم می‌تواند تا ۱۰۰ سالگی تضمین شود، به شرطی که قدر این جواهر درون بدن‌تان را بدانید.

اگر هرگونه نگرانی در مورد کلیه خود دارید، و یا در ناحیه کلیه احساس ناراحتی می کنید، در مراجعه به پزشک تردید نکنید.

همین حالا می توانید با کلینیک اورولوژی الهام تماس بگیرید تا با پزشکان متخصص و فوق تخصص اورولوژی ما قرار ملاقاتی را تنظیم کرده و یا مشاوره های لازم را دریافت کنید.

سوالات متداول

ایا با یک کلیه میتوان راحت زندگی کرد؟

بله، اکثر افراد با یک کلیه سالم می‌توانند بدون هیچ مشکلی زندگی کاملاً طبیعی، فعال و طول عمر عادی داشته باشند.

آیا افراد تک کلیه عمر کوتاه‌تری دارند؟

خیر، مطالعات نشان داده است که امید به زندگی در افراد تک کلیه که عملکرد کلیه‌شان نرمال است، هیچ تفاوتی با افراد دارای دو کلیه ندارد.

آیا کراتینین بالا در تک کلیه‌ها خطرناک است؟

همیشه خیر. افراد تک کلیه ممکن است به طور طبیعی کراتینین کمی بالاتر (مثلاً ۱.۳ یا ۱.۴) داشته باشند که به دلیل فشار کاری بیشتر روی یک کلیه است و لزوماً نشانه نارسایی نیست.

آیا با یک کلیه می‌توانم بدنسازی کار کنم و مکمل بخورم؟

ورزش بدنسازی مشکلی ندارد، اما مصرف مکمل‌های کراتین و پروتئین‌های سنگین (Whey) باید حتماً زیر نظر پزشک و با دوز کمتر باشد تا فشار مضاعف به کلیه وارد نکند.

اگر کلیه تنها سنگ‌ساز شود چه باید کرد؟

این یک وضعیت اورژانسی است. به دلیل نبود کلیه دوم برای دفع ادرار، باید سریعاً به بیمارستان مراجعه کنید تا از انسداد و نارسایی حاد جلوگیری شود.